De Lijn in de Oceaan: Hoe een 500 jaar oud verdrag de kaart van Zuid-Amerika tekende

Heb je je ooit afgevraagd waarom men in Brazilië Portugees spreekt, terwijl de rest van Latijns-Amerika overwegend Spaans is? Het antwoord ligt niet bij een toevallige ontdekking, maar bij een diplomatiek document uit de 15e eeuw: het Verdrag van Tordesillas.

Een wereld in tweeën gedeeld

In 1494, slechts twee jaar nadat Columbus Amerika had ontdekt, stonden de twee grootste maritieme machten van die tijd, Spanje (Castilië) en Portugal, op voet van oorlog over nieuwe gebieden. Om een conflict te voorkomen, trok paus Alexander VI aanvankelijk een denkbeeldige lijn in de Atlantische Oceaan.
Portugal was echter ontevreden en onderhandelde om de lijn verder naar het westen te verschuiven. Het uiteindelijke Verdrag van Tordesillas legde de grens vast op een meridiaan 370 mijl ten westen van de Kaapverdische Eilanden. Alles ten oosten van deze lijn werd Portugees bezit, en alles ten westen ervan Spaans. Omdat een deel van de Braziliaanse kust hierdoor net aan de oostkant van de lijn kwam te liggen, werd Brazilië als enig land in de regio aan Portugal toegewezen.

Twee werelden, twee aanpakken

Deze verdeling zorgde voor veel meer dan alleen een taalverschil. De twee rijken volgden een totaal verschillende kolonisatiestrategie:

• Spanje richtte zich op totale verovering en strikt bestuur. Ze zochten naar goud en zilver om de oorlogen in Europa te financieren en legden een rigide sociale hiërarchie op aan de inheemse bevolking.
• Portugal koos aanvankelijk voor een meer geleidelijke aanpak, gericht op handelsposten langs de kust voor producten zoals brazielhout en later grootschalige suikerproductie. Hun bestuur was in het begin losser via zogenaamde kapiteinschappen, bestuurlijke organen die werden ingesteld door het moederland Portugal (capitanias).
  
  Op de afbeelding hieronder zie je links een suikerrietplantage in Brazilië en rechts een stad met een zilvermijn in het Spaanssprekende deel van Zuid Amerika.

De nalatenschap van de Jezuïeten

Een bijzonder aspect van deze gedeelde geschiedenis is de rol van de Jezuïetenmissies in de grensgebieden. Terwijl de koloniale machten vochten om landbouwgrond en grondstoffen, richtten de Jezuïeten zich op het overdragen van 'menselijk kapitaal'. In hun missieposten leerden inheemse volkeren lezen, schrijven, rekenen en gespecialiseerde ambachten zoals houtsnijwerk en borduren.
Fascinerend onderzoek toont aan dat deze historische interventie zelfs 250 jaar later nog zichtbaar is: regio's waar de Jezuïeten actief waren, hebben vandaag de dag vaak nog steeds hogere alfabetiseringsgraden en gemiddeld 10% hogere inkomens dan vergelijkbare omliggende gebieden.

Van Tordesillas naar vandaag

Hoewel het Verdrag van Tordesillas in 1750 werd vervangen door het Verdrag van Madrid (dat grenzen vastlegde op basis van wie het land daadwerkelijk bezette), was de toon gezet. De 'fout' of 'triomf' van de onderhandelaars in 1494 bepaalt nog steeds de taalkundige, culturele en economische grenzen van een heel continent.
De volgende keer dat je de vrolijke klanken van het Braziliaans Portugees hoort, bedenk dan dat dit alles te danken is aan een streep op een kaart, getrokken in een klein Spaans dorpje, meer dan vijf eeuwen geleden.

Bronnen

Spaanse en Portugese rijken in de 15e - 17e eeuw
Het verdrag van Tordesillas
The Mission: Human Capital Transmission, EconomicPersistence and Culture in South America
Verdrag van Tordesillas (Engels)