Morgen is het 21 april en dat is in Brazilië een nationale feestdag die in het teken staat van het leven en het gruwelijke einde daarvan van Joaquim José da Silva Xavier die bekend is onder de naam Tiradentes (de tandentrekker). Hij stierf als een veroordeelde misdadiger maar wordt tegenwoordig geëerd als een nationale held en de Martelaar van de onafhankelijkheid van Brazilië. Hoe veranderde deze officier van de cavalerie die ook optrad als tandarts van een verrader in een symbool voor onafhankelijkheid van Brazilië?

De Achtergrond van de Opstand

Aan het einde van de 18e eeuw groeide met name in de regio Minas Gerais de onvrede over de Portugese koloniale overheersing. Die onvrede had betrekking op o.a. de manier waarop Portugal met de rijkdommen uit het gebied omging zonder rekening te houden met de plaatselijke bevolking en er bestond een reële angst over schadelijke effecten van de Deramma, de beruchte, extreem hoge belasting die op goud werd geheven.

 In 1789 leidde dit tot de Inconfidência Mineira, een opstand tegen de koloniale onderdrukker. De beweging werd sterk beïnvloed door de Verlichting die in Europa de idealen over vrijheid en gelijkheid op de politieke kaart had gezet. Als voorbeeld diende ook de Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog. Deze oorlog was voor de leiders van de opstand het directe bewijs dat een kolonie zich met succes kon losmaken van een Europese koloniale macht, in het geval van Amerika was dat Engeland en voor Brazilië, Portugal.

Het verloop van de opstand en het verraad

De samenzweerders van de Inconfidência Mineira waren militairen, intellectuelen en priesters; Joaquim José da Silva Xavier (Tiradentes) was een van hen. Niet het belangrijkste maar uiteindelijk wel het bekendste lid van de beweging. Zij smeedden een ambitieus plan voor de opstand dat echter nooit het beoogde doel bereikte. Tot een militaire confrontatie kwam het niet omdat de beweging werd verraden door Joaquim Silvério dos Reis, die in ruil voor zijn verraad kwijtschelding van het betalen van belasting kreeg.

De Politieke Gevolgen en de Executie

De reactie van de Portugese autoriteiten was meedogenloos. Terwijl veel rijke samenzweerders werden verbannen of hun straf ontliepen, liep het met Tiradentes slecht af. Hij wilde zijn kameraden beschermen en nam de schuld voor de opstand volledig op zich. Zijn lot was gruwelijk. Op 21 april 1792 werd Tiradentes opgehangen en zijn lichaam in vieren gedeeld. Zijn lichaam werd langs de weg naar Minas Gerais tentoongesteld als een waarschuwing dat verzet tegen de Portugese kroon tot een zekere dood zal leiden.

Aanvankelijk zag het er naar uit dat de opstand een totale mislukking was geworden; de koloniale macht bleef stevig in het zadel. Echter, de kiem voor onafhankelijkheid was geplant. Tirandentes betaalde met zijn leven maar hij creëerde het begin van een krachtig verzet tegen onderdrukking dat decennia later cruciaal zou blijken te zijn.

Waarom is hij een Nationale Held?

De transformatie van Tiradentes van een veroordeelde crimineel en verrader naar een nationale held vond plaats toen Brazilië in 1889 een republiek werd. Er was behoefte aan een eigen held om de nieuwe nationale identiteit te onderstrepen en wie beter dan Tiradentes kon deze rol vervullen. Hij was de ideale fuguur om symbool te staan voor iemand die zichzelf opofferde voor de vrijheid van velen. Zo werd hij de Martelaar van de Onafhankelijkheid. De politieke en culturele gevolgen van zijn daden werden officieel verankerd in de Braziliaanse samenleving door van zijn sterfdag, 21 april, een officiële feestdag te maken.

De afbeeldingen bij dit bericht heb ik gemaakt met Midjourney en Leonardo AI.